کشف نشانه‌های خون دایناسور در فسیلی ۱۱۵ میلیون ساله؛ راز تازه‌ای از دنیای ماقبل تاریخ

تصور کنید دانشمندان پس از میلیون‌ها سال بتوانند نشانه‌هایی از خون یک دایناسور را در استخوان‌های فسیل‌شده آن پیدا کنند! این اتفاق عجیب در یک پژوهش تازه رخ داده است؛ محققان هنگام بررسی استخوان‌های یک دایناسور ۱۱۵ میلیون ساله، ساختارهای میکروسکوپی شبیه گلبول‌های قرمز و ترکیبات شیمیایی مرتبط با خون را شناسایی کرده‌اند.

این کشف در نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد و می‌تواند نگاه دانشمندان به فسیل‌ها را تغییر دهد؛ زیرا نشان می‌دهد برخی آثار مولکولی بدن موجودات باستانی ممکن است بسیار بیشتر از چیزی که تصور می‌شد، در سنگ‌ها باقی بمانند.

دایناسوری که پس از ۱۱۵ میلیون سال دوباره خبرساز شد

فسیل مورد بررسی متعلق به دایناسوری به نام «آراتاسوروس موسئوناسی» (Aratasaurus museunacionali) است؛ یک دایناسور گوشت‌خوار دوپای کوچک که در دوره کرتاسه اولیه، حدود ۱۱۵ میلیون سال پیش، در منطقه‌ای زندگی می‌کرد که امروزه شمال‌شرق برزیل نام دارد.

این دایناسور حدود ۳٫۱ متر طول داشته و وزن نمونه بررسی‌شده تقریباً ۳۴ کیلوگرم تخمین زده شده است. پژوهشگران معتقدند حیوان هنگام مرگ حدود چهار سال سن داشته و هنوز به رشد کامل نرسیده بوده است.

استخوان‌های این دایناسور در سال ۲۰۰۸ در یک معدن گچ در ایالت سئارا (Ceará) برزیل کشف شدند. بقایا بعدها در اختیار موزه ملی برزیل قرار گرفتند و در ادامه برای بررسی‌های تخصصی به گروهی بین‌المللی از پژوهشگران سپرده شدند.

دانشمندان در ابتدا به دنبال کشف خون دایناسور نبودند. هدف اصلی آن‌ها بررسی این سؤال بود که چه مقدار از مواد زیستی یک موجود زنده می‌تواند پس از میلیون‌ها سال در فسیل باقی بماند. اما نتایج آزمایش‌ها آن‌ها را با یافته‌ای غیرمنتظره روبه‌رو کرد.

درون استخوان چه چیزی پیدا شد؟

پژوهشگران بخش‌هایی از استخوان پای دایناسور را با استفاده از میکروسکوپ‌های پیشرفته و روش‌های تجزیه شیمیایی بررسی کردند.

درون استخوان‌ها، ساختارهای بسیار کوچکی مشاهده شد که شکل بیضی‌مانند داشتند. این ساختارها در کانال‌های عروقی استخوان قرار گرفته بودند؛ همان مسیرهایی که در بدن زنده، رگ‌های خونی از آن‌ها عبور می‌کنند.

اندازه و محل قرارگیری این ساختارها باعث شد پژوهشگران احتمال دهند با بقایای گلبول‌های قرمز خون روبه‌رو هستند.

اما تنها شباهت ظاهری کافی نبود. تیم تحقیقاتی برای بررسی دقیق‌تر، ترکیبات شیمیایی نمونه‌ها را نیز آزمایش کرد و به سراغ مولکولی به نام «هِم» (Heme) رفت.

هِم بخشی مهم از هموگلوبین است؛ پروتئینی که در گلبول‌های قرمز وجود دارد و وظیفه اصلی آن کمک به انتقال اکسیژن در بدن است. این مولکول حاوی آهن است و نقش مهمی در رنگ قرمز خون دارد.

آزمایش‌ها نشانه‌هایی از ترکیبات مرتبط با هِم را در همان ساختارهای میکروسکوپی نشان دادند. ترکیب این شواهد با موقعیت قرارگیری ساختارها در کانال‌های خونی استخوان، پژوهشگران را به این نتیجه رساند که احتمالاً بقایای معدنی‌شده گلبول‌های قرمز دایناسور حفظ شده‌اند.

چطور چیزی از خون می‌تواند میلیون‌ها سال باقی بماند؟

یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های این کشف، چگونگی حفظ این ساختارها در چنین بازه زمانی طولانی است.

معمولاً با مرگ یک موجود زنده، بافت‌های نرم بدن مانند خون، ماهیچه و اندام‌های داخلی به‌سرعت تجزیه می‌شوند. به همین دلیل، بیشتر فسیل‌هایی که پیدا می‌شوند شامل استخوان، دندان یا بخش‌های سخت بدن هستند.

اما پژوهشگران معتقدند شرایط خاص محل دفن این دایناسور می‌تواند دلیل حفظ آثار مولکولی آن باشد.

احتمالاً بدن حیوان مدت کوتاهی پس از مرگ، به‌سرعت زیر رسوبات و لایه‌هایی از مواد میکروبی دفن شده است. این محیط اکسیژن کمی داشته و فعالیت میکروارگانیسم‌ها و فرایندهای معدنی‌شدن در آن می‌توانسته به حفظ برخی ساختارهای بدن کمک کند.

یکی از مواد مهم شناسایی‌شده در این نمونه، کانی‌ای به نام «هاوسمانیت» (Hausmannite) است؛ نوعی اکسید منگنز که به گفته پژوهشگران، اطراف ساختارهای سلولی تشکیل شده و احتمالاً مانند یک محفظه محافظ طبیعی عمل کرده است.

این فرایند ممکن است باعث شده باشد شکل ساختارهای زیستی و بخشی از ترکیبات شیمیایی مرتبط با آن‌ها در جریان فسیل‌شدن از بین نروند.

آیا واقعاً خون دایناسور پیدا شده است؟

با وجود اهمیت این کشف، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: دانشمندان یک نمونه خون مایع یا گلبول قرمز سالم و دست‌نخورده پیدا نکرده‌اند.

آنچه در استخوان باقی مانده، ساختارهای معدنی‌شده و نشانه‌های شیمیایی مرتبط با خون است. به عبارت دیگر، می‌توان آن را نوعی ردپای مولکولی از خون باستانی دانست، نه خونی که پس از ۱۱۵ میلیون سال همچنان مانند گذشته باقی مانده باشد.

همچنین تمام متخصصان درباره تشخیص قطعی گلبول‌های قرمز اتفاق‌نظر ندارند.

برخی پژوهشگران خارج از گروه تحقیقاتی معتقدند شواهد شیمیایی مربوط به هِم قابل‌توجه است، اما شکل ساختارهای مشاهده‌شده لزوماً ثابت نمی‌کند که آن‌ها گلبول قرمز هستند. برای مثال، ماری شوایتزر، دیرینه‌شناس مولکولی، درباره اندازه و شکل این ساختارها تردیدهایی مطرح کرده است.

بنابراین باید میان دو موضوع تفاوت قائل شد: وجود ترکیبات مرتبط با خون در فسیل، که شواهد علمی مهمی برای آن ارائه شده، و اثبات قطعی اینکه ساختارهای دیده‌شده گلبول‌های قرمز واقعی هستند، که همچنان محل بحث است.

آیا ممکن است روزی DNA دایناسورها هم پیدا شود؟

این کشف احتمالاً ذهن بسیاری از علاقه‌مندان به دایناسورها را به سمت فیلم‌هایی مانند پارک ژوراسیک می‌برد؛ جایی که دانشمندان با استفاده از DNA باستانی، دایناسورها را دوباره زنده می‌کنند.

اما یافته جدید چنین امکانی را ثابت نمی‌کند.

در همین پژوهش، آزمایش‌های مربوط به DNA باستانی نتیجه مثبتی نداشتند. بنابراین هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد DNA قابل‌استفاده‌ای از این دایناسور باقی مانده است.

بااین‌حال، اهمیت کشف فقط به خون محدود نمی‌شود. اگر پژوهشگران بتوانند روش‌های مشابهی را روی فسیل‌های دیگر نیز به کار ببرند، شاید بتوانند اطلاعات تازه‌ای درباره ساختار سلول‌ها، ترکیبات بدن، انتقال اکسیژن و حتی ویژگی‌های فیزیولوژیکی جانوران منقرض‌شده به دست آورند.

کشفی که می‌تواند نگاه ما به فسیل‌ها را تغییر دهد

نتایج این پژوهش در دوم نوامبر ۲۰۲۶ در مجله علمی معتبر Proceedings of the National Academy of Sciences منتشر شد.

اهمیت آن در این است که فسیل‌ها دیگر فقط مجموعه‌ای از استخوان‌ها و شکل ظاهری موجودات باستانی نیستند. شاید درون همین استخوان‌های سنگ‌شده، نشانه‌هایی از شیمی بدن موجوداتی پنهان شده باشد که ده‌ها یا صدها میلیون سال پیش روی زمین زندگی می‌کردند.

اگر این روش در پژوهش‌های آینده نیز موفق باشد، دانشمندان می‌توانند با بررسی آثار مولکولی باقی‌مانده در فسیل‌ها، اطلاعات بیشتری درباره زندگی دایناسورها به دست آورند.

شاید خون دایناسورها هرگز به شکل اصلی خود باقی نمانده باشد، اما ردپای شیمیایی آن می‌تواند پس از ۱۱۵ میلیون سال همچنان داستانی از زندگی این موجودات غول‌پیکر را روایت کند.