راز عجیب ارتباط بلوط‌ها با بیماری لایم؛ درختان چگونه خطر ابتلا به بیماری را افزایش می‌دهند؟

شاید در نگاه اول تصور کنید ارتباطی میان یک درخت بلوط و بیماری عفونی خطرناکی که توسط کنه‌ها منتقل می‌شود وجود ندارد؛ اما پژوهشی طولانی‌مدت در آمریکا نشان داده است که یک زنجیره عجیب از اتفاقات طبیعی می‌تواند از دانه‌های بلوط آغاز شود و در نهایت احتمال مواجهه انسان با کنه‌های ناقل بیماری لایم را افزایش دهد.

دانشمندان پس از بیش از ۳۵ سال بررسی ارتباط میان درختان، جوندگان، گوزن‌ها، کنه‌ها و شرایط آب‌وهوایی به نتایجی رسیده‌اند که برخی باورهای قدیمی درباره عوامل افزایش خطر این بیماری را زیر سؤال می‌برد. مهم‌ترین نتیجه این است که فراوانی موش‌های جنگلی ممکن است برای پیش‌بینی تعداد کنه‌های ناقل، شاخص مهم‌تری از تعداد گوزن‌ها باشد.

بیماری لایم چیست و چگونه منتقل می‌شود؟

بیماری لایم یک عفونت باکتریایی است که عامل اصلی آن باکتری Borrelia burgdorferi محسوب می‌شود. این باکتری معمولاً از طریق گزش کنه‌های پا‌سیاه آلوده به بدن انسان منتقل می‌شود.

این بیماری در بخش‌هایی از آمریکای شمالی، اروپا و آسیا مشاهده شده و در صورت تشخیص و درمان‌نشدن به‌موقع می‌تواند مشکلات جدی ایجاد کند. علائم اولیه ممکن است شامل تب، سردرد، خستگی، درد عضلانی و گاهی ایجاد ضایعه پوستی گسترش‌یابنده در محل گزش باشد.

در مواردی که عفونت درمان نشود، ممکن است مفاصل، قلب و دستگاه عصبی نیز درگیر شوند. آنتی‌بیوتیک‌ها معمولاً برای درمان بیماری در مراحل اولیه مؤثر هستند؛ به همین دلیل تشخیص سریع اهمیت زیادی دارد.

نکته مهم این است که خود درخت بلوط یا دانه‌های آن بیماری لایم را منتقل نمی‌کنند. ارتباط این درختان با بیماری از طریق تأثیری است که بر جمعیت حیوانات میزبان کنه‌ها می‌گذارند.

زنجیره عجیب بلوط، موش و کنه

درختان بلوط در برخی سال‌ها مقدار بسیار زیادی دانه تولید می‌کنند. این پدیده که در علم بوم‌شناسی «باردهی انبوه» یا Masting نامیده می‌شود، باعث می‌شود کف جنگل برای مدتی مملو از دانه‌های بلوط باشد.

این دانه‌ها منبع غذایی مهمی برای حیوانات کوچک، به‌خصوص موش‌های پا‌سفید هستند. زمانی که غذا فراوان باشد، موش‌ها شانس بیشتری برای زنده‌ماندن در زمستان دارند و شرایط برای افزایش جمعیت و تولیدمثل آن‌ها فراهم می‌شود.

اما اتفاق مهم‌تر پس از آن رخ می‌دهد.

موش‌های پا‌سفید یکی از میزبان‌های بسیار مناسب برای کنه‌های پا‌سیاه محسوب می‌شوند. کنه‌ها در مراحل ابتدایی زندگی خود برای تغذیه به خون حیوانات کوچک نیاز دارند. وقتی تعداد موش‌ها افزایش پیدا می‌کند، فرصت بیشتری برای تغذیه و زنده‌ماندن کنه‌های جوان فراهم می‌شود.

این کنه‌ها پس از طی مراحل رشد می‌توانند به مرحله نمفی برسند؛ مرحله‌ای که نقش مهمی در انتقال باکتری بیماری لایم به انسان دارد.

به این ترتیب، یک سال پربار برای درختان بلوط می‌تواند زمینه افزایش جمعیت موش‌ها را در سال بعد فراهم کند و در نهایت تعداد کنه‌های جوان ناقل را در سال پس از آن افزایش دهد.

افزایش ۴۰ درصدی کنه‌ها پس از افزایش جمعیت موش‌ها

یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش، ارتباط قابل‌توجه میان جمعیت موش‌های پا‌سفید و تعداد کنه‌های نمفی در سال بعد بود.

بر اساس داده‌های این مطالعه، سال‌هایی که جمعیت موش‌ها به‌طور چشمگیری افزایش پیدا می‌کند، معمولاً با افزایش حدود ۴۰ درصدی تعداد کنه‌های نمفی در سال بعد همراه است.

این نتیجه نشان می‌دهد که شمارش و بررسی جمعیت جوندگان می‌تواند به دانشمندان کمک کند دوره‌هایی را که احتمال مواجهه انسان با کنه‌ها بیشتر است، زودتر شناسایی کنند.

اما نکته شگفت‌انگیزتر این است که پژوهشگران توانسته‌اند از میزان تولید دانه‌های بلوط نیز برای پیش‌بینی افزایش تعداد کنه‌ها استفاده کنند. یک سال پربار برای درختان بلوط می‌تواند نشانه‌ای از افزایش تعداد کنه‌های نمفی در حدود دو سال بعد باشد.

در واقع، دانه‌های یک درخت می‌توانند سرنخی درباره وضعیت یک بیماری عفونی در آینده ارائه دهند؛ ارتباطی که بدون بررسی طولانی‌مدت اکوسیستم به‌سادگی قابل شناسایی نبود.

چرا گوزن‌ها برخلاف تصور نقش تعیین‌کننده‌ای ندارند؟

برای سال‌ها تصور می‌شد افزایش جمعیت گوزن‌ها یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش تعداد کنه‌ها و در نتیجه گسترش بیماری لایم است. دلیل این تصور هم روشن بود: کنه‌های بالغ برای تغذیه و تولیدمثل از خون گوزن‌ها استفاده می‌کنند.

اما پژوهشگران مؤسسه مطالعات اکوسیستم کری در نیویورک، پس از بررسی داده‌های چند دهه، به نتیجه متفاوتی رسیدند.

در محدوده تحقیقاتی آن‌ها، ارتباط آماری معناداری میان تعداد گوزن‌ها و فراوانی کنه‌های نمفی مشاهده نشد. در مقابل، جمعیت موش‌های پا‌سفید ارتباط بسیار روشن‌تری با تعداد کنه‌های مرحله نمفی در سال بعد داشت.

این نتیجه به معنای بی‌اهمیت‌بودن کامل گوزن‌ها نیست. گوزن‌ها همچنان در چرخه زندگی کنه‌های بالغ نقش دارند؛ اما تعداد آن‌ها به‌تنهایی شاخص قابل‌اعتمادی برای پیش‌بینی خطر بیماری لایم نیست.

تفاوت مهم در این است که گوزن‌ها عمدتاً به تغذیه و تولیدمثل کنه‌های بالغ کمک می‌کنند، در حالی که موش‌های پا‌سفید هم میزبان مناسبی برای کنه‌های نابالغ هستند و هم می‌توانند باکتری عامل بیماری را به آن‌ها منتقل کنند.

یک کشف غیرمنتظره درباره تعداد موش‌ها و کنه‌های آلوده

پژوهشگران در جریان بررسی‌ها به نکته دیگری نیز برخوردند. آن‌ها ابتدا انتظار داشتند که با افزایش تعداد موش‌ها، نه‌تنها تعداد کنه‌ها بلکه درصد کنه‌های آلوده به باکتری لایم نیز افزایش پیدا کند.

اما داده‌های طولانی‌مدت این رابطه را تأیید نکردند.

علت احتمالی این موضوع به تنوع حیواناتی مربوط می‌شود که کنه‌ها از خون آن‌ها تغذیه می‌کنند. موش‌های پا‌سفید در انتقال باکتری بسیار مؤثرند، اما حیواناتی مانند اسکانک‌ها، سنجاب‌ها و اپوسوم‌ها نیز می‌توانند میزبان کنه‌ها باشند و در بسیاری موارد باکتری را به آن‌ها منتقل نمی‌کنند یا در این زمینه بسیار کم‌اثرتر هستند.

بنابراین اگر تعداد این حیوانات نیز افزایش پیدا کند، بخشی از کنه‌ها ممکن است از میزبان‌هایی تغذیه کنند که احتمال انتقال باکتری در آن‌ها کمتر است.

به همین دلیل، تعداد کل کنه‌ها و درصد کنه‌های آلوده دو شاخص متفاوت هستند و نمی‌توان یکی را صرفاً با بررسی دیگری پیش‌بینی کرد.

آیا می‌توان با بررسی بلوط‌ها از بیماری لایم پیشگیری کرد؟

دانشمندان معتقدند نتایج این پژوهش می‌تواند به توسعه سیستم‌های هشدار زودهنگام برای بیماری‌های منتقل‌شونده توسط کنه‌ها کمک کند.

اگر میزان تولید دانه‌های بلوط در یک منطقه به‌طور منظم ثبت شود، می‌توان از آن به‌عنوان یکی از شاخص‌های پیش‌بینی افزایش احتمالی جمعیت موش‌ها و کنه‌ها در سال‌های آینده استفاده کرد.

البته این روش به‌تنهایی نمی‌تواند زمان و محل دقیق شیوع بیماری را مشخص کند. شرایط آب‌وهوایی، تنوع حیوانات میزبان، ساختار جنگل و عوامل دیگری نیز در چرخه انتقال بیماری نقش دارند.

نتایج این پژوهش در مجله علمی Proceedings of the National Academy of Sciences منتشر شده و حاصل بیش از سه دهه پایش مستمر در یک منطقه جنگلی در ایالت نیویورک است.

این تحقیق نشان می‌دهد برای درک و کنترل بعضی بیماری‌ها، گاهی لازم است به‌جای تمرکز بر عامل مستقیم انتقال، تمام زنجیره طبیعت را بررسی کنیم. شاید درخت بلوط هیچ نقشی در انتقال مستقیم بیماری نداشته باشد، اما دانه‌های کوچک آن می‌توانند آغازگر زنجیره‌ای باشند که دو سال بعد، تعداد کنه‌های ناقل را افزایش می‌دهد.