کشف فسیل میمون ۱۸ میلیون ساله در مصر؛ آیا تاریخ تکامل انسان باید بازنویسی شود؟

یک تکه استخوان فک و چند دندان کوچک توانسته‌اند بحثی بزرگ درباره گذشته تکاملی انسان و نزدیک‌ترین خویشاوندان جانوری ما ایجاد کنند. دانشمندان در منطقه وادی مغره در شمال مصر، بقایای فسیلی موجودی را پیدا کرده‌اند که حدود ۱۷ تا ۱۸ میلیون سال پیش زندگی می‌کرده است. این کشف می‌تواند تصویر دیرینه‌شناسان از محل تکامل میمون‌های انسان‌نما را تغییر دهد؛ گروهی از نخستی‌سانان که انسان، شامپانزه، گوریل، اورانگوتان و گیبون‌های امروزی به آن تعلق دارند.

این گونه جدید Masripithecus moghraensis نام‌گذاری شده و نخستین میمون انسان‌نمای فسیلی قطعی است که از شمال آفریقا در این دوره زمین‌شناسی شناسایی شده است. اهمیت آن در این است که ویژگی‌های فک و دندان‌هایش، همراه با تحلیل‌های تکاملی، جایگاه ویژه‌ای در شجره خویشاوندان باستانی میمون‌های امروزی برای آن پیشنهاد می‌کند.

فسیلی که پس از سال‌ها جست‌وجو پیدا شد

داستان این کشف به تلاش گروهی از پژوهشگران مرکز دیرینه‌شناسی مهره‌داران دانشگاه منصوره مصر بازمی‌گردد. آن‌ها از سال ۲۰۲۱ جست‌وجو در منطقه وادی مغره را آغاز کردند؛ محوطه‌ای در شمال مصر که پیش‌تر نیز فسیل‌های جانوران باستانی از آن به دست آمده بود.

در جریان کاوش‌های سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، شوروق الاشقر، دیرینه‌شناس مصری، قطعه‌ای از استخوان فک پایین را پیدا کرد که یک دندان آسیای عقبی نیز در آن دیده می‌شد. بررسی اولیه نشان داد این فسیل احتمالاً متعلق به یک میمون انسان‌نماست؛ موضوعی غیرمنتظره، زیرا تا آن زمان شواهد قطعی چندانی از حضور چنین جانورانی در شمال آفریقا طی این دوره وجود نداشت.

پژوهشگران پس از بررسی نمونه‌ها و مقایسه آن‌ها با فسیل‌های شناخته‌شده، دریافتند که با گونه‌ای کاملاً جدید روبه‌رو هستند. نام Masripithecus از ترکیب واژه عربی «مصر» و واژه یونانی به معنای میمون گرفته شده است. بخش دوم نام نیز به منطقه وادی مغره اشاره دارد که فسیل در آن کشف شده است.

چرا محل کشف این فسیل اهمیت دارد؟

برای مدت طولانی، بخش زیادی از شواهد مربوط به تکامل میمون‌های انسان‌نما در شرق آفریقا پیدا شده بود. همین موضوع باعث شده بود پژوهشگران توجه ویژه‌ای به مناطقی مانند کنیا و اوگاندا داشته باشند و نقش مناطق شمالی‌تر آفریقا کمتر بررسی شود.

البته دانشمندان از مدت‌ها قبل می‌دانستند که میمون‌های انسان‌نما در گذشته در بخش‌های مختلف آفریقا و اوراسیا زندگی می‌کردند. مشکل اصلی این بود که فسیل‌های مربوط به مراحل اولیه تکامل این گروه در شمال آفریقا بسیار محدود بودند.

اکنون کشف Masripithecus این خلأ را تا حدی پر کرده است. این جانور در دوره میوسن آغازین زندگی می‌کرد؛ زمانی که آفریقا و شبه‌جزیره عربستان در حال شکل دادن به مسیرهای ارتباطی زیستی با اوراسیا بودند.

وجود چنین جانوری در مصر نشان می‌دهد شمال شرقی آفریقا ممکن است یکی از مناطق مهم در تکامل و پراکندگی میمون‌های انسان‌نما بوده باشد؛ منطقه‌ای که احتمالاً در گذشته نقش بیشتری در تاریخ تکامل این گروه داشته است.

دندان‌ها چه چیزی درباره این موجود آشکار کردند؟

اگرچه فسیل کشف‌شده کامل نیست و بیشتر شامل بخش‌هایی از فک پایین و دندان‌هاست، همین بقایا اطلاعات ارزشمندی در اختیار پژوهشگران قرار داده‌اند.

شکل دندان‌های آسیای این جانور با دندان‌های میمون‌های معمولی تفاوت دارد. در میمون‌های انسان‌نما، دندان‌های آسیای عقبی معمولاً ویژگی‌های مشخصی دارند و اندازه و شکل آن‌ها می‌تواند به شناسایی خویشاوندی تکاملی کمک کند.

پژوهشگران با بررسی این ویژگی‌ها دریافتند Masripithecus ترکیبی از خصوصیات آناتومیکی دارد که آن را از گونه‌های شناخته‌شده دیگر متمایز می‌کند.

ساختار فک و دندان‌ها همچنین سرنخ‌هایی درباره رژیم غذایی آن ارائه می‌دهند. بر اساس شکل دندان‌ها، احتمال می‌رود این جانور بیشتر از میوه تغذیه می‌کرده، اما توانایی خوردن مواد غذایی سخت‌تری مانند دانه‌ها و مغزها را نیز داشته است.

بااین‌حال، چون هنوز بخش‌های زیادی از اسکلت این موجود پیدا نشده، اطلاعات دانشمندان درباره ظاهر، اندازه بدن و شیوه حرکت آن محدود است.

آیا نیاکان انسان از مصر آمده‌اند؟

این پرسش یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که پس از انتشار خبر کشف مطرح شده است؛ اما پاسخ آن به این سادگی نیست.

Masripithecus مستقیماً به‌عنوان جد انسان معرفی نشده است. این گونه به گروه میمون‌های انسان‌نما تعلق دارد و احتمالاً به شاخه‌ای نزدیک بوده که در نهایت به میمون‌های انسان‌نمای امروزی، از جمله انسان، منتهی شده است.

برای درک بهتر موضوع باید تفاوت میان «جد مستقیم انسان» و «خویشاوند نزدیک در شجره تکاملی» را در نظر گرفت. ممکن است یک گونه فسیلی در نزدیکی شاخه‌ای قرار داشته باشد که انسان و دیگر میمون‌های بزرگ از آن منشعب شده‌اند، بدون آنکه خودش جد مستقیم هیچ‌کدام از آن‌ها باشد.

پژوهشگران با استفاده از روش‌های آماری پیشرفته، ویژگی‌های فسیل‌های قدیمی و اطلاعات ژنتیکی گونه‌های زنده را با یکدیگر ترکیب کردند تا جایگاه این موجود را در شجره تکاملی مشخص کنند. نتیجه تحلیل‌ها نشان داد Masripithecus نسبت به میمون‌های انسان‌نمای هم‌دوره کشف‌شده در شرق آفریقا، به گروه میمون‌های انسان‌نمای امروزی نزدیک‌تر است.

نقش خاورمیانه در تکامل میمون‌های انسان‌نما

یکی از نتایج جالب این پژوهش، مطرح شدن دوباره نقش شمال آفریقا و خاورمیانه در تاریخ تکامل نخستی‌سانان است.

در گذشته تصور می‌شد شرق آفریقا مهم‌ترین منطقه برای بررسی مراحل اولیه تکامل میمون‌های انسان‌نماست. اما یافته جدید این احتمال را تقویت می‌کند که بخش‌هایی از شمال شرقی آفریقا، شبه‌جزیره عربستان و مناطق اطراف دریای مدیترانه شرقی نیز در این روند نقش مهمی داشته‌اند.

در آن دوران، تغییرات زمین‌شناختی و جغرافیایی مسیرهای تازه‌ای برای جابه‌جایی جانوران میان آفریقا و اوراسیا ایجاد کرده بود. به همین دلیل، جمعیت‌های مختلف میمون‌های انسان‌نما می‌توانستند در مناطق گسترده‌تری پراکنده شوند و به‌مرور شاخه‌های تکاملی متفاوتی را شکل دهند.

البته این یافته به معنای اثبات قطعی پیدایش تمام میمون‌های انسان‌نما در مصر نیست. پژوهشگران تأکید دارند که برای مشخص شدن محل دقیق پیدایش این گروه، به فسیل‌های بیشتری از مناطق مختلف نیاز است.

چرا این کشف هنوز پایان ماجرا نیست؟

یکی از محدودیت‌های مهم این تحقیق، ناقص بودن فسیل است. دانشمندان فعلاً بخش‌هایی از فک پایین و تعدادی دندان در اختیار دارند و هنوز جمجمه کامل، استخوان‌های دست‌وپا یا بقایای دیگری که بتواند شکل بدن و نحوه حرکت جانور را مشخص کند، پیدا نشده است.

از سوی دیگر، پرونده تکامل میمون‌های انسان‌نما همچنان با پرسش‌های حل‌نشده زیادی روبه‌روست. بسیاری از مناطق آفریقا هنوز به‌اندازه کافی از نظر دیرینه‌شناسی کاوش نشده‌اند و ممکن است فسیل‌های مهم دیگری در انتظار کشف باشند.

نتایج این تحقیق در ۲۶ مارس ۲۰۲۶ در مجله معتبر Science منتشر شد. پژوهشگران امیدوارند کاوش‌های آینده در وادی مغره و دیگر مناطق شمال آفریقا، نمونه‌های کامل‌تری از این جانوران را آشکار کند.

شاید یک فک کوچک و چند دندان به‌تنهایی نتوانند تمام داستان پیدایش انسان را بازگو کنند، اما همین بقایای محدود نشان داده‌اند که تاریخ تکامل ما بسیار پیچیده‌تر از نقشه‌ای است که پیش‌تر تصور می‌شد.