کشف شواهد مصرف شاهدانه در یک مقبره ۲۸۰۰ ساله؛ راز عجیب آیین‌های تدفین در سیبری
باستان‌شناسان در یک آرامگاه سلطنتی متعلق به حدود ۲۸۰۰ سال پیش در جنوب سیبری، بیش از هزار دانه شاهدانه و بقایای موی انسان با آثار شیمیایی مرتبط با ترکیبات روان‌گردان این گیاه پیدا کرده‌اند. این یافته‌ها قدیمی‌ترین شواهد مستقیم تاریخ درباره استفاده احتمالی از شاهدانه برای ایجاد اثرات روان‌گردان محسوب می‌شوند و ارتباط احتمالی آن با آیین‌های تدفین قوم سکایی را مطرح می‌کنند.
یک آرامگاه باستانی در جنوب سیبری، پس از نزدیک به سه هزار سال رازی عجیب از زندگی انسان‌های گذشته را آشکار کرده است. باستان‌شناسان در این محل نه‌تنها هزاران دانه شاهدانه پیدا کرده‌اند، بلکه با بررسی بقایای موی انسان‌های دفن‌شده، به نشانه‌های شیمیایی مرتبط با ترکیبات روان‌گردان این گیاه نیز رسیده‌اند.
این کشف می‌تواند قدیمی‌ترین شواهد مستقیم شناخته‌شده درباره استفاده انسان از شاهدانه برای تأثیرات روان‌گردان باشد؛ موضوعی که اطلاعات تازه‌ای درباره آیین‌ها، باورها و شیوه زندگی مردمان باستانی آسیای مرکزی در اختیار دانشمندان قرار می‌دهد.
این آرامگاه در محوطه باستانی «تونونگ ۱» (Tunnug 1)، واقع در دره اویوک در جمهوری تووا در جنوب سیبری روسیه قرار دارد. قدمت آن به حدود ۲۸۰۰ سال پیش، یعنی اوایل قرن هشتم پیش از میلاد، بازمی‌گردد. نتایج این پژوهش در پنجم نوامبر ۲۰۲۶ در مجله علمی Science منتشر شده است.
بیش از هزار دانه شاهدانه در یک آرامگاه سلطنتی
در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی، پژوهشگران با تعداد زیادی دانه کوچک و تیره‌رنگ روبه‌رو شدند که در بخش‌های مختلف آرامگاه قرار داشتند. بررسی‌ها نشان داد این دانه‌ها متعلق به گیاه شاهدانه هستند.
در مجموع، بیش از هزار دانه کامل و حدود ۵۰۰ قطعه دانه ناقص از این محوطه به دست آمد. پژوهشگران برای تعیین قدمت آن‌ها، تعدادی از دانه‌ها را با روش تاریخ‌گذاری رادیوکربن بررسی کردند.
نتایج نشان داد این دانه‌ها به حدود سال‌های ۸۰۰ تا ۷۶۰ پیش از میلاد تعلق دارند. بنابراین، حضور شاهدانه در این آرامگاه اتفاقی یا مربوط به دوره‌ای متأخر نبوده است.
بااین‌حال، صرف پیدا شدن دانه‌های شاهدانه به معنای مصرف آن برای ایجاد حالت روان‌گردان نیست. این گیاه از هزاران سال پیش کاربردهای مختلفی داشته و انسان‌ها از آن برای تولید الیاف، پارچه، طناب و روغن نیز استفاده می‌کرده‌اند.
برای اثبات اینکه مردم آن دوران از اثرات روان‌گردان شاهدانه استفاده می‌کردند، دانشمندان به شواهد دیگری نیاز داشتند؛ شواهدی که در همین آرامگاه پیدا شد.
آزمایش موی انسان؛ مهم‌ترین سرنخ کشف
مهم‌ترین بخش این پژوهش، بررسی بقایای موی انسان‌هایی بود که در اتاق مرکزی آرامگاه دفن شده بودند.
شرایط خاص محیطی در این منطقه باعث شده بود برخی مواد آلی، از جمله مو، الیاف و دانه‌های گیاهی، برخلاف بسیاری از محوطه‌های باستانی به شکل قابل‌توجهی حفظ شوند.
پژوهشگران نمونه‌های مو را با روش‌های پیشرفته آزمایشگاهی، از جمله طیف‌سنجی جرمی با وضوح بالا، بررسی کردند. نتیجه آزمایش‌ها وجود ترکیبات شیمیایی سازگار با کانابینول یا CBN را در چند نمونه نشان داد. همچنین نشانه‌های ضعیف‌تری نیز مشاهده شد که با THC، ماده اصلی مسئول اثرات روان‌گردان شاهدانه، مطابقت داشت.
اهمیت این یافته در آن است که بدن انسان می‌تواند پس از ورود ترکیبات شاهدانه، آثار مولکولی آن‌ها را در ساختار مو حفظ کند. بنابراین، ترکیب شواهد گیاهی و شیمیایی در یک محل دفن، احتمال مصرف شاهدانه توسط افراد آن جامعه را تقویت می‌کند.
بااین‌حال، آزمایش‌ها نمی‌توانند مقدار مصرف یا روش ورود این مواد به بدن را مشخص کنند. هنوز معلوم نیست افراد شاهدانه را می‌کشیدند، دود آن را استنشاق می‌کردند یا به شکل دیگری مصرف می‌کردند.
ارتباط شاهدانه با آیین‌های مرموز قوم سکایی
این آرامگاه به اعضای بلندپایه جامعه سکایی تعلق داشته است. سکاها مردمانی کوچ‌نشین و اسب‌سوار بودند که در بخش‌های وسیعی از دشت‌های اوراسیا زندگی می‌کردند و به مهارت در جنگاوری، سوارکاری و ساخت اشیای فلزی و طلایی شهرت داشتند.
آرامگاه تونونگ ۱ یک سازه معمولی نبود. قطر تپه تدفین آن به حدود ۱۴۰ متر می‌رسید و ساختار آن از الوار درختان و لایه‌های خاک و سنگ تشکیل شده بود.
در اطراف این مجموعه، آثار آیین‌های تدفین بسیار گسترده‌ای نیز پیدا شده است. پژوهش‌های قبلی بقایای ۱۸ اسب قربانی‌شده را در محوطه شناسایی کرده بودند و کاوش‌های بعدی شواهد مربوط به ده‌ها اسب دیگر و استخوان‌های پراکنده انسان را آشکار کرد.
به همین دلیل، پژوهشگران احتمال می‌دهند شاهدانه بخشی از مراسم مذهبی یا آیین‌های تدفین این جامعه بوده باشد. دانه‌های گیاه ممکن است به‌عنوان پیشکش برای مردگان استفاده شده باشند یا در مراسمی با ماهیت آیینی و شمنی نقش داشته باشند.
برخی پژوهشگران حتی این احتمال را مطرح کرده‌اند که شاهدانه برای آرام کردن افرادی که قرار بود در مراسم قربانی شوند، استفاده شده باشد؛ اما برای این فرضیه هنوز مدرک مستقیمی وجود ندارد و نمی‌توان آن را به‌عنوان واقعیتی اثبات‌شده مطرح کرد.
آیا سکاها شاهدانه را دود می‌کردند؟
یکی از پرسش‌های اصلی درباره این کشف، شیوه مصرف شاهدانه در آن دوران است.
هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی قرن پنجم پیش از میلاد، در نوشته‌های خود به مراسمی در میان سکاها اشاره کرده که در آن از بخار یا دود دانه‌های شاهدانه استفاده می‌شد. طبق توصیف او، افراد در فضایی بسته قرار می‌گرفتند و از دود حاصل از گرم شدن گیاه استفاده می‌کردند.
بااین‌حال، گزارش‌های تاریخی هرودوت همیشه به‌عنوان اسناد کاملاً دقیق پذیرفته نمی‌شوند و پژوهشگران برای تأیید آن‌ها به شواهد باستان‌شناسی نیاز دارند.
کشف جدید نشان می‌دهد استفاده روان‌گردان از شاهدانه در میان جوامع منطقه دست‌کم به چند قرن پیش از زمان هرودوت بازمی‌گردد. در محوطه‌های باستانی متأخرتر آسیای مرکزی نیز بقایای مواد مرتبط با شاهدانه روی سنگ‌های داغ و داخل ظروف پیدا شده که احتمال استنشاق دود آن را تقویت می‌کند.
اما در آرامگاه تونونگ ۱ هنوز ابزار مشخصی که روش مصرف را به‌طور قطعی نشان دهد، شناسایی نشده است.
آیا نتیجه آزمایش‌ها کاملاً قطعی است؟
با وجود اهمیت این کشف، همه متخصصان درباره تفسیر نتایج آزمایش موی انسان اتفاق‌نظر ندارند.
برخی کارشناسان مستقل معتقدند آثار شیمیایی موجود در مو به‌تنهایی نمی‌توانند مصرف مستقیم شاهدانه را ثابت کنند. یکی از انتقادهای مطرح‌شده این است که ممکن است موها هنگام قرار گرفتن در کنار دانه‌ها و بقایای گیاهی در آرامگاه، به ترکیبات شاهدانه آلوده شده باشند.
در مقابل، پژوهشگران اصلی مطالعه تأکید می‌کنند که وجود هم‌زمان دانه‌های شاهدانه و نشانه‌های مولکولی مرتبط با این گیاه در نمونه‌های انسانی، مجموعه شواهد قابل‌توجهی برای فرضیه مصرف فراهم می‌کند.
بنابراین، بهتر است این کشف را قوی‌ترین شواهد مستقیم شناخته‌شده تا امروز درباره مصرف روان‌گردان شاهدانه در حدود ۲۸۰۰ سال پیش بدانیم، نه مدرکی که تمام جزئیات شیوه مصرف را مشخص کرده باشد.
کشف DNA باستانی شاهدانه؛ مرحله بعدی تحقیقات
این ماجرا هنوز تمام نشده است. دانشمندان اعلام کرده‌اند که برخی از دانه‌های کشف‌شده شرایط حفاظتی بسیار خوبی دارند و حتی بخش‌هایی از DNA آن‌ها قابل بررسی است.
پژوهشگران اکنون در حال مطالعه ژنتیکی این نمونه‌ها هستند تا اطلاعات بیشتری درباره تاریخ اهلی‌سازی شاهدانه، پراکندگی جغرافیایی آن و تفاوت گیاهان باستانی با گونه‌های امروزی به دست آورند.
این بررسی‌ها شاید بتواند مشخص کند آیا شاهدانه‌های مورد استفاده سکاها از گونه‌های وحشی بودند یا انسان‌ها از آن‌ها برای اهداف خاصی نگهداری و انتخاب می‌کردند.
در نهایت، آرامگاه ۲۸۰۰ ساله سیبری فقط محل دفن یک جامعه باستانی نیست؛ بلکه پنجره‌ای تازه به دنیای باورها و مراسم مردمانی است که هزاران سال پیش از روش‌های مختلف گیاهان استفاده می‌کردند. کشفی که نشان می‌دهد تاریخ مصرف روان‌گردان شاهدانه احتمالاً بسیار قدیمی‌تر از شواهد پیشین است.
نظرها
هنوز کسی نظر نداده. اولین نفر باش و بگو چی فکر می‌کنی!