کشف احتمالی قدیمی‌ترین کشتی غرق‌شده جهان؛ راز یک کشتی ۴۷۰۰ ساله در سواحل ترکیه

تصور کنید کشتی‌ای را پیدا کنید که نزدیک به پنج هزار سال پیش در دریا غرق شده و محموله آن هنوز پس از گذشت هزاران سال در کف آب باقی مانده باشد. چنین کشفی در سواحل جنوبی ترکیه توجه باستان‌شناسان را به خود جلب کرده است؛ بقایای یک کشتی تجاری باستانی که قدمت آن احتمالاً به حدود ۴۵۰۰ تا ۴۷۰۰ سال پیش می‌رسد و ممکن است قدیمی‌ترین کشتی غرق‌شده کشف‌شده در جهان باشد.

این کشتی در نزدیکی جزیره ککووا (Kekova)، در استان آنتالیا و در آب‌های دریای مدیترانه شناسایی شده است. قدمت تخمینی آن به عصر برنز آغازین بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که تمدن‌های بزرگ منطقه در حال گسترش بودند و ساخت اهرام مشهور مصر نیز در همان بازه تاریخی انجام می‌شد. اهمیت این کشف فقط به سن بسیار زیاد آن محدود نیست؛ بلکه می‌تواند اطلاعات تازه‌ای درباره مسیرهای تجاری، زندگی دریانوردان و ارتباط تمدن‌های باستانی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

کشتی‌ای که بدنه‌اش ناپدید شد، اما محموله‌اش باقی ماند

یکی از عجیب‌ترین ویژگی‌های این کشف آن است که تقریباً هیچ اثری از بدنه چوبی کشتی باقی نمانده است. چوب پس از هزاران سال قرار گرفتن در آب دریا و تماس با عوامل طبیعی تجزیه شده، اما محموله سفالی آن همچنان در بستر دریا حفظ شده است.

باستان‌شناسان بیش از ۳۰ ظرف سفالی بزرگ را در محل کشتی پیدا کرده‌اند. این ظروف که در باستان‌شناسی با نام آمفورا شناخته می‌شوند، برای نگهداری و حمل کالاهایی مانند روغن زیتون، شراب، غلات و مواد مختلف مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

در کنار این ظروف، سه لنگر سنگی نیز کشف شده است. وجود این لنگرها و تعداد زیاد ظروف سفالی نشان می‌دهد که با یک کشتی تجاری روبه‌رو هستیم، نه یک قایق کوچک ماهیگیری. برآورد اولیه پژوهشگران این است که طول کشتی حدود ۱۰ متر بوده و احتمالاً برای جابه‌جایی کالا در مسیرهای دریایی مدیترانه استفاده می‌شده است.

چگونه قدمت کشتی را تشخیص دادند؟

شاید مهم‌ترین پرسش درباره این کشف آن باشد که وقتی بدنه چوبی کشتی از بین رفته، دانشمندان چگونه توانسته‌اند سن آن را مشخص کنند؟

در بسیاری از کشتی‌های باستانی، پژوهشگران با بررسی چوب و استفاده از روش‌هایی مانند تاریخ‌گذاری رادیوکربن می‌توانند قدمت سازه را تخمین بزنند. اما در این مورد، چنین امکانی وجود نداشت؛ زیرا چوب کشتی باقی نمانده بود.

در عوض، باستان‌شناسان به سراغ ظروف سفالی رفتند. شکل ظاهری، نوع ساخت، جنس خاک و شیوه تزئین این ظروف می‌تواند اطلاعات مهمی درباره دوره تاریخی تولید آن‌ها ارائه کند.

ظروف کشف‌شده در ککووا ویژگی‌های مشخصی دارند؛ از جمله بدنه بیضی‌شکل، کف نسبتاً صاف، دو دسته و برجستگی افقی در قسمت میانی. پژوهشگران این ویژگی‌ها را با نمونه‌های مشابه کشف‌شده در مصر و مناطق خاورمیانه مقایسه کردند و به این نتیجه رسیدند که این ظروف به دوره‌ای در حدود ۲۷۰۰ تا ۲۴۰۰ پیش از میلاد تعلق دارند.

بر همین اساس، قدمت کشتی نیز در محدوده حدود ۴۵۰۰ سال تخمین زده شد. البته در نخستین گزارش‌های علمی، پژوهشگران تأکید کرده بودند که تعیین تاریخ دقیق‌تر همچنان به بررسی‌های تکمیلی نیاز دارد.

محموله‌ای که هنوز نشانه‌هایی از محتویاتش را حفظ کرده است

شاید شگفت‌انگیزترین بخش این ماجرا، بقایای مواد داخل بعضی از ظروف باشد. باستان‌شناسان پس از بیرون آوردن تعدادی از کوزه‌ها متوجه شدند که درون آن‌ها هنوز بقایایی از مواد قدیمی وجود دارد.

این مواد ظاهری غلیظ و براق دارند و ممکن است بقایای کالاهایی باشند که هزاران سال پیش در کشتی حمل می‌شدند. پژوهشگران احتمال می‌دهند محموله شامل روغن زیتون، شراب یا رزین درختی بوده باشد؛ موادی که در تجارت و زندگی روزمره تمدن‌های باستانی ارزش زیادی داشتند.

با این حال، هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت دقیقاً چه موادی درون این کوزه‌ها قرار داشته است. بررسی‌های آزمایشگاهی برای شناسایی ترکیبات باقی‌مانده ادامه دارد. همچنین این احتمال مطرح شده که برخی ظروف پس از تخلیه محموله اولیه، دوباره مورد استفاده قرار گرفته باشند؛ بنابراین مواد باقی‌مانده الزاماً متعلق به نخستین سفر کشتی نیستند.

کشتی از کجا می‌آمد و به کجا می‌رفت؟

پژوهشگران با بررسی جنس و ویژگی‌های سفال‌ها به سرنخ‌هایی درباره منشأ احتمالی محموله رسیده‌اند. برخی از ظروف ممکن است در کارگاه‌هایی در دره اردن، در منطقه خاورمیانه امروزی، ساخته شده باشند.

این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد ارتباط تجاری میان مناطق مختلف مدیترانه بسیار قدیمی‌تر و گسترده‌تر از چیزی بوده که ممکن است تصور کنیم.

باستان‌شناسان احتمال می‌دهند کشتی از سواحل شرقی مدیترانه حرکت کرده و کالاهای خود را به سمت غرب منتقل می‌کرده است. مقصد احتمالی آن می‌توانسته شهر باستانی تروآ در ترکیه امروزی یا مناطق مرتبط با تمدن مینوسی در جزیره کرت یونان باشد.

البته مسیر دقیق سفر هنوز مشخص نشده است. آنچه از شواهد فعلی می‌توان برداشت کرد، این است که در حدود ۴۵۰۰ سال پیش، دریانوردان و بازرگانان مسیرهای دریایی نسبتاً طولانی را برای انتقال کالا میان جوامع مختلف طی می‌کردند.

چرا کشتی غرق شد؟

دلیل دقیق غرق شدن این کشتی هنوز مشخص نیست، اما موقعیت بقایا سرنخ‌هایی در اختیار محققان قرار داده است.

آثار کشتی در نزدیکی یک شیب سنگی زیر آب پیدا شده‌اند. بر اساس بررسی محل، احتمال دارد کشتی هنگام عبور از منطقه با طوفان یا شرایط نامساعد دریایی روبه‌رو شده و برای پناه گرفتن به آب‌های نزدیک ساحل حرکت کرده باشد. برخورد با صخره‌ها می‌توانسته باعث شکستن کشتی و غرق شدن آن شود.

این منطقه از مدیترانه به دلیل جریان‌های دریایی و شرایط آب‌وهوایی، در طول تاریخ شاهد حوادث دریایی متعددی بوده است. در نتیجه، کشتی‌های دیگری نیز در اطراف سواحل ترکیه کشف شده‌اند.

ثبت رکورد جهانی قدیمی‌ترین کشتی غرق‌شده

پیش از این کشف، بقایای کشتی غرق‌شده نزدیک جزیره دوکوس در یونان، با قدمتی حدود ۴۲۰۰ سال، یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده جهان به شمار می‌رفت.

اما کشف ککووا این رکورد را به چالش کشید. نکته جالب اینکه موضوع در روزهای بعد از انتشار گزارش اولیه نیز پیشرفت کرد: طبق گزارش منتشرشده در ۵ نوامبر ۲۰۲۶، محل کشتی غرق‌شده ککووا با قدمت تخمینی ۴۴۰۰ تا ۴۷۰۰ سال در کتاب رکوردهای جهانی گینس به‌عنوان قدیمی‌ترین محل کشتی غرق‌شده شناخته‌شده ثبت شده است.

این کشف می‌تواند نگاه ما به تاریخ دریانوردی را تغییر دهد. هزاران سال پیش از ظهور کشتی‌های مدرن، انسان‌ها در آب‌های مدیترانه سفر می‌کردند، کالا جابه‌جا می‌کردند و میان تمدن‌های دوردست ارتباط برقرار می‌ساختند. شاید این کشتی دیگر بدنه‌ای برای نمایش نداشته باشد، اما محموله باقی‌مانده آن پس از نزدیک به پنج هزار سال هنوز داستان سفر آخر گروهی از دریانوردان باستانی را روایت می‌کند.