طاعون رقص سال ۱۵۱۸؛ شهری که صدها نفر در آن نمی‌توانستند رقصیدن را متوقف کنند

تصور کنید در شهری زندگی می‌کنید که ناگهان گروهی از مردم بدون هیچ دلیل مشخصی شروع به رقصیدن می‌کنند؛ نه موسیقی مشخصی در کار است، نه جشن و مراسمی برگزار می‌شود و نه کسی می‌تواند توضیح دهد چرا این افراد از حرکت بازنمی‌ایستند. عجیب‌تر اینکه این رفتار به دیگران هم سرایت می‌کند و خیابان‌ها به صحنه رقصی بی‌پایان تبدیل می‌شوند.

این اتفاق نه بخشی از یک فیلم ترسناک، بلکه روایتی تاریخی از تابستان سال ۱۵۱۸ در شهر استراسبورگ است؛ رویدادی که امروزه با نام «طاعون رقص» یا «Dancing Plague of 1518» شناخته می‌شود و هنوز هم یکی از غیرمعمول‌ترین اتفاقات ثبت‌شده در تاریخ اروپا به شمار می‌رود.

ماجرا از رقص یک زن در خیابان آغاز شد

در اواسط ژوئیه سال ۱۵۱۸، زنی که در منابع تاریخی با نام «فراو تروفئا» (Frau Troffea) شناخته می‌شود، در یکی از خیابان‌های استراسبورگ شروع به رقصیدن کرد. بر اساس روایت‌های تاریخی، او ساعت‌ها به حرکت ادامه داد و حتی پس از خستگی شدید و فروکش کردن توان جسمی‌اش، دوباره به رقصیدن بازمی‌گشت.

رفتار این زن خیلی زود توجه مردم را جلب کرد. در ابتدا ممکن بود ماجرا فقط یک اتفاق عجیب و شخصی به نظر برسد، اما چند روز بعد افراد دیگری نیز به این رفتار پیوستند.

گزارش‌ها از آن زمان نشان می‌دهند که شمار افراد درگیر به‌سرعت افزایش یافت. طی حدود یک هفته، ده‌ها نفر در خیابان‌ها مشغول رقصیدن بودند و تا اواخر تابستان، برخی روایت‌ها تعداد مبتلایان را حدود ۴۰۰ نفر تخمین زدند.

نکته عجیب این بود که این افراد ظاهراً برای سرگرمی یا شادی نمی‌رقصیدند. توصیف‌های تاریخی از حرکات شدید، خستگی، درد و ناتوانی در کنترل رفتارشان حکایت دارند.

رقصی که به یک بحران شهری تبدیل شد

با افزایش تعداد افراد درگیر، ماجرا از یک اتفاق عجیب خیابانی فراتر رفت و به بحرانی برای مدیریت شهر تبدیل شد.

برخی از رقصندگان ساعت‌ها و حتی چندین روز به حرکت ادامه می‌دادند. آن‌ها ممکن بود برای مدت طولانی از غذا خوردن و استراحت غافل شوند و بدنشان زیر فشار حرکات مداوم قرار بگیرد.

گزارش‌هایی از مرگ برخی رقصندگان بر اثر خستگی شدید، حمله قلبی یا مشکلات جسمی دیگر وجود دارد؛ هرچند تعداد دقیق قربانیان و جزئیات مرگ آن‌ها در منابع تاریخی کاملاً روشن نیست. بنابراین نمی‌توان با اطمینان گفت چند نفر در جریان این رویداد جان خود را از دست دادند.

مقام‌های شهر برای کنترل وضعیت، تصمیم‌هایی گرفتند که امروزه عجیب به نظر می‌رسند. یکی از اقدامات آن‌ها فراهم کردن فضایی برای رقصیدن افراد بود. حتی نوازندگان و موسیقی‌دانانی نیز به کار گرفته شدند تا رقصندگان در محیطی مشخص حرکت کنند.

اما این تصمیم نتیجه مطلوبی نداشت. در ادامه، مقام‌ها به این نتیجه رسیدند که موسیقی و برگزاری رقص می‌تواند وضعیت را بدتر کند؛ به همین دلیل محدودیت‌هایی برای موسیقی و رقص در شهر در نظر گرفته شد.

چرا مردم نمی‌توانستند رقصیدن را متوقف کنند؟

مهم‌ترین بخش ماجرا، علت این رفتار جمعی است. با گذشت بیش از پنج قرن، هنوز هیچ توضیح قطعی و مورد توافقی برای طاعون رقص سال ۱۵۱۸ وجود ندارد. پژوهشگران چند فرضیه مهم را بررسی کرده‌اند.

یکی از نظریه‌های قدیمی، مسمومیت با قارچی به نام ارگوت (Ergot) است. این قارچ می‌تواند روی غلاتی مانند چاودار رشد کند و ترکیبات سمی تولید کند. مصرف غلات آلوده ممکن است باعث توهم، تشنج و مشکلات عصبی شود.

برخی پژوهشگران در گذشته احتمال داده بودند که مردم استراسبورگ با مصرف نان آلوده به این قارچ دچار اختلال شده باشند. اما این فرضیه با مشکلاتی روبه‌رو است؛ زیرا علائم شناخته‌شده مسمومیت ارگوت با رفتار گزارش‌شده در این پرونده کاملاً مطابقت ندارد. همچنین مشخص نیست چگونه چنین مسمومیتی می‌توانسته باعث رفتار مشابه در صدها نفر شود.

به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران این نظریه را توضیحی قطعی نمی‌دانند.

نظریه هیستری جمعی؛ ترس چگونه به رفتار گروهی تبدیل شد؟

یکی از فرضیه‌های مهم‌تر، پدیده‌ای است که با عنوان هیستری جمعی یا بیماری روان‌زاد جمعی شناخته می‌شود.

بر اساس این دیدگاه، فشار روانی شدید، ترس، باورهای مشترک و شرایط دشوار اجتماعی ممکن است باعث بروز علائم جسمی و رفتاری مشابه در گروهی از افراد شود؛ حتی اگر عامل عفونی یا مسمومیت مشترکی وجود نداشته باشد.

استراسبورگ در سال‌های پیش از این حادثه با مشکلات متعددی روبه‌رو بود. کمبود مواد غذایی، بیماری، شرایط اقتصادی دشوار و تنش‌های اجتماعی، زندگی مردم را تحت فشار قرار داده بود. تابستان گرم آن سال نیز می‌توانسته شرایط را سخت‌تر کند.

مورخانی مانند جان والر معتقدند ترکیب فشارهای اجتماعی و باورهای مذهبی آن دوران می‌توانسته در شکل‌گیری این رفتار نقش داشته باشد. در آن زمان، ارتباط میان رقص غیرقابل‌کنترل و خشم قدیس ویتوس (Saint Vitus) در باورهای مذهبی مردم وجود داشت. برخی تصور می‌کردند چنین رفتاری نوعی نفرین یا مجازات الهی است.

بااین‌حال، هیستری جمعی نیز یک توضیح احتمالی است، نه پاسخی که تمام جزئیات پرونده را روشن کرده باشد.

پایان طاعون رقص چه شد؟

بر اساس روایت‌های تاریخی، مقام‌های شهر در نهایت تعدادی از افراد درگیر را به زیارتگاهی مرتبط با سنت ویتوس منتقل کردند. این مکان در باورهای مذهبی آن زمان با درمان بیماری رقص ارتباط داشت.

برخی گزارش‌ها می‌گویند پس از این اقدام، وضعیت رقصندگان به‌تدریج بهتر شد و موج رقص‌های غیرقابل‌کنترل فروکش کرد. البته مشخص نیست این بهبود دقیقاً چگونه اتفاق افتاد و چه تعداد از افراد واقعاً بهبود یافتند.

این رویداد در اسناد و نوشته‌های تاریخی آن دوران بازتاب پیدا کرد و بعدها به یکی از مشهورترین نمونه‌های رفتار جمعی غیرمعمول در تاریخ تبدیل شد.

معمایی که پنج قرن بعد همچنان باقی مانده است

طاعون رقص سال ۱۵۱۸ نشان می‌دهد که حتی اتفاقاتی که در اسناد تاریخی ثبت شده‌اند، همیشه پاسخ روشنی ندارند. ما می‌دانیم که در استراسبورگ گروه بزرگی از مردم برای مدتی به شکلی غیرعادی و مداوم می‌رقصیدند؛ اما نمی‌دانیم دقیقاً چه چیزی این رفتار را آغاز کرد و چرا به افراد دیگر گسترش یافت.

آیا مردم قربانی یک مسمومیت ناشناخته شدند؟ آیا فشار روانی و شرایط دشوار زندگی آن‌ها را به چنین رفتاری سوق داد؟ یا باورهای مذهبی و فرهنگی آن دوران نقشی اساسی در این اتفاق داشتند؟

هیچ‌کدام از این پاسخ‌ها تاکنون به‌طور قطعی ثابت نشده‌اند. به همین دلیل، طاعون رقص استراسبورگ همچنان یکی از عجیب‌ترین پرونده‌های تاریخی است؛ حادثه‌ای واقعی که توضیح نهایی آن هنوز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.