رنگ سرخ مقدس مایاها؛ چگونه رنگ‌دانه‌ای زیبا به آلودگی سمی آب‌ها تبدیل شد؟

رنگ قرمز در تمدن باستانی مایا فقط یک رنگ تزئینی نبود؛ این رنگ در آیین‌های مذهبی، مراسم تدفین، نقاشی ساختمان‌ها و تزئین اشیای ارزشمند جایگاه ویژه‌ای داشت. مایاها از ماده معدنی درخشانی به نام «شنگرف» برای تولید رنگ قرمز استفاده می‌کردند؛ ماده‌ای که زیبایی چشمگیری داشت، اما یک ویژگی خطرناک نیز در خود پنهان کرده بود: مقدار زیادی جیوه.

اکنون بررسی‌های علمی روی رسوبات باستانی نشان می‌دهد استفاده گسترده از این رنگ‌دانه احتمالاً به آلودگی منابع آبی شهرهای مایا منجر شده است. شواهد تازه حتی نشان می‌دهد این آلودگی ممکن است برای قرن‌ها ادامه داشته و به بخش‌های مختلف زنجیره غذایی آبزیان آسیب رسانده باشد.

رنگ قرمزی که نماد خون و زندگی بود

ماده معدنی شنگرف یا سینابار (Cinnabar) ترکیبی طبیعی از سولفید جیوه با فرمول شیمیایی HgS است. این ماده رنگ قرمز بسیار قوی و متمایزی دارد و در تمدن‌های باستانی برای ساخت رنگ‌دانه، تزئین آثار هنری و انجام مراسم آیینی استفاده می‌شد.

در فرهنگ مایا، رنگ قرمز با مفاهیمی مانند خون، زندگی، مرگ و تولد دوباره ارتباط داشت. به همین دلیل شنگرف در تزئین معابد، نقاشی دیوارها، آثار سنگی، ظروف سفالی و حتی پوشاندن بقایای افراد مهم در مراسم تدفین به کار می‌رفت.

این ماده در بسیاری از مناطق دنیای مایا ارزش بالایی داشت و احتمالاً از طریق شبکه‌های تجاری میان مناطق مختلف جابه‌جا می‌شد. مشکل این بود که باران و فرسایش تدریجی می‌توانست ذرات رنگ‌دانه را از سطح ساختمان‌ها و اشیای تزئین‌شده جدا کند و به خاک و سپس منابع آبی اطراف انتقال دهد.

به این ترتیب، ماده‌ای که برای مایاها نماد اهمیت مذهبی و زیبایی بود، به‌تدریج به یکی از منابع آلودگی محیطی تبدیل شد.

رسوبات دریاچه‌ها چه رازی را آشکار کردند؟

در پژوهش جدیدی که در مجله علمی Science Advances در نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، دانشمندان رسوبات دو پهنه آبی در شبه‌جزیره یوکاتان مکزیک را بررسی کردند: دریاچه کوبا و محوطه آبی زکاچ (Xcach).

رسوبات کف دریاچه‌ها مانند آرشیوی طبیعی عمل می‌کنند. لایه‌های قدیمی‌تر در عمق بیشتری قرار دارند و می‌توانند اطلاعاتی درباره شرایط محیطی هزاران سال قبل در اختیار پژوهشگران بگذارند.

دانشمندان با استخراج مغزه‌های رسوبی و بررسی ترکیبات شیمیایی آن‌ها توانستند تغییرات میزان جیوه را در دوره‌های مختلف زندگی تمدن مایا دنبال کنند.

نتایج نشان داد در فاصله حدود سال‌های ۱۲۵ تا ۸۲۰ میلادی، چندین دوره افزایش قابل‌توجه جیوه در این محیط‌های آبی اتفاق افتاده است. در برخی لایه‌ها، غلظت جیوه به حدود ۲٫۳ قسمت در میلیون رسیده بود؛ مقداری که از آستانه‌های امروزی مرتبط با سمیت رسوبات آبی بسیار بیشتر است.

این یافته نشان می‌دهد آلودگی جیوه در محیط‌های مرتبط با شهرهای مایا گسترده‌تر از چیزی بوده که پیش‌تر تصور می‌شد.

جیوه چگونه وارد آب آشامیدنی می‌شد؟

احتمالاً مسیر اصلی آلودگی از سطح شهرها آغاز می‌شد. مایاها از شنگرف برای رنگ‌آمیزی ساختمان‌ها، بناهای تشریفاتی و اشیای مختلف استفاده می‌کردند. با گذشت زمان، بارش باران و فرسایش سطوح باعث جداشدن ذرات حاوی جیوه می‌شد.

این ذرات می‌توانستند همراه آب باران وارد خاک، آبراهه‌ها، دریاچه‌ها و مخازن ذخیره آب شوند. در نتیجه، آلودگی فقط به محل استفاده از رنگ‌دانه محدود نمی‌ماند و به محیط‌های اطراف نیز گسترش پیدا می‌کرد.

پژوهش‌های قبلی در شهر باستانی اوکانال در گواتمالا نیز شواهد مهمی از همین پدیده ارائه کرده بودند. دانشمندان رسوبات سه مخزن آب باستانی را بررسی کردند و در هر سه مخزن، آلودگی جیوه را در دوره‌های مختلف تاریخی شناسایی کردند.

در دوره پایانی کلاسیک، میزان متوسط جیوه در برخی مخازن به‌شدت افزایش یافته بود؛ به‌طوری که غلظت ثبت‌شده در یکی از آن‌ها به حدود ۱۱٫۸۸ میکروگرم در هر گرم رسوب رسید.

مطالعات پیشین در شهر تیکال نیز نشان داده بودند که برخی نمونه‌های رسوبی مخازن آب، غلظت جیوه‌ای بیش از ده برابر آستانه سمیت رسوبات آب شیرین داشته‌اند.

این شواهد در کنار یافته‌های جدید نشان می‌دهند آلودگی ناشی از فعالیت‌های انسانی، احتمالاً مشکلی محدود به یک شهر یا یک مخزن نبوده است.

آسیب به موجودات زنده در دریاچه‌های باستانی

خطر جیوه فقط به کیفیت آب محدود نمی‌شود. این عنصر می‌تواند بر موجودات زنده‌ای که در آب زندگی می‌کنند نیز تأثیر بگذارد.

در پژوهش جدید، دانشمندان با بررسی بقایای زیستی موجود در رسوبات متوجه تغییراتی در جوامع آبزی شدند. کاهش یا ناپدیدشدن برخی باکتری‌ها، جلبک‌ها، سیانوباکتری‌ها، موجودات دارای پوسته و حشرات آبزی از جمله نشانه‌هایی بود که با آلودگی جیوه ارتباط داشت.

این تغییرات نشان می‌دهد آلودگی احتمالاً تنها یک مشکل شیمیایی نبوده، بلکه می‌توانسته ساختار اکوسیستم‌های آبی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

اگر موجودات کوچک آبزی کاهش پیدا کنند، جانورانی که از آن‌ها تغذیه می‌کنند نیز ممکن است با کمبود غذا روبه‌رو شوند. به همین دلیل، آلودگی یک دریاچه می‌تواند پیامدهایی فراتر از همان محیط داشته باشد و در طول زنجیره غذایی گسترش پیدا کند.

آیا مردم مایا واقعاً با آب مسموم زندگی می‌کردند؟

این پرسش یکی از مهم‌ترین بخش‌های ماجراست. شواهد رسوبی نشان می‌دهند محیط‌های آبی در معرض آلودگی جیوه قرار داشته‌اند و احتمال تماس انسان‌ها با این ماده از طریق آب، ماهی یا سایر منابع غذایی وجود داشته است.

جیوه می‌تواند به دستگاه عصبی و اندام‌های مختلف بدن آسیب برساند. میزان خطر نیز به نوع ترکیب جیوه، مقدار تماس و مدت‌زمان قرارگرفتن در معرض آن بستگی دارد.

با این حال، پژوهشگران هنوز نمی‌توانند با قطعیت بگویند چه تعداد از مردم مایا دچار مسمومیت شده‌اند یا این آلودگی دقیقاً چه تأثیری بر سلامت جمعیت داشته است. وجود جیوه در رسوبات به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تمام آب آشامیدنی شهرها آلوده بوده یا همه ساکنان مقدار خطرناکی از آن را دریافت کرده‌اند.

همچنین نمی‌توان فروپاشی تمدن مایا را مستقیماً به این آلودگی نسبت داد. خشکسالی‌های طولانی، جنگل‌زدایی، فرسایش خاک و تغییرات اجتماعی و سیاسی از دیگر عواملی بودند که در فشار بر شهرهای مایا نقش داشتند.

میراثی سمی که قرن‌ها در طبیعت باقی ماند

یکی از نکات مهم مطالعات جدید این است که آثار آلودگی جیوه فقط به زمان استفاده از رنگ‌دانه محدود نمانده است. این عنصر می‌تواند در رسوبات و خاک باقی بماند و حتی پس از کاهش فعالیت‌های انسانی نیز بر محیط اثر بگذارد.

در برخی مناطق، کاهش آلودگی با کم‌شدن استفاده از شنگرف ارتباط داشته است؛ اما در نقاط دیگر، آثار جیوه برای مدت طولانی‌تری حفظ شده‌اند.

این کشف تصویری متفاوت از زندگی روزمره تمدن مایا ارائه می‌کند. مردمانی که در معماری، ریاضیات، نجوم و مدیریت منابع آب مهارت چشمگیری داشتند، ممکن است ناخواسته با استفاده گسترده از یک ماده معدنی زیبا، محیط آبی خود را آلوده کرده باشند.

نتایج این پژوهش یادآوری می‌کند که آثار فعالیت‌های انسانی می‌توانند بسیار طولانی‌تر از عمر شهرها و تمدن‌ها باقی بمانند. گاهی چیزی که قرن‌ها پیش برای تزئین یک معبد یا برگزاری یک مراسم مقدس استفاده شده، هنوز هم در لایه‌های زمین قابل شناسایی است و داستانی غیرمنتظره از رابطه انسان با طبیعت روایت می‌کند.